تپش قلب یکی از شکایت‌های شایع در مطب‌های قلب است و خیلی از افراد حداقل یک بار احساس کرده‌اند که قلبشان یک دفعه تندتر، محکم‌تر یا نامنظم‌تر می‌زند. این احساس در بیشتر موارد خطرناک نیست و می‌تواند به خاطر اضطراب، کم‌خوابی، فعالیت بدنی، مصرف کافئین یا حتی کم‌آبی باشد. با این حال گاهی اوقات تپش قلب نشانه یک اختلال ریتم قلبی یا بیماری زمینه‌ای است و نباید نادیده گرفته شود. تفاوت بین یک تپش قلب ساده و یک وضعیت خطرناک، بیشتر به شرایط ایجاد علامت، مدت آن و نشانه‌های همراه بستگی دارد.

تپش قلب چیست و چه حسی دارد؟

تپش قلب یا Palpitation اصطلاحی برای آگاهی غیرعادی از ضربان قلب است. فرد ممکن است احساس کند قلبش سریع می‌زند، ضربان‌ها محکم شده‌اند، قلب در سینه می‌کوبد یا برای لحظه‌ای یک ضربان جا می‌افتد. بعضی افراد آن را به شکل لرزش، بال زدن یا تکان ناگهانی در قفسه سینه توصیف می‌کنند و برخی ضربان را در گلو یا گردن احساس می‌کنند. این احساس همیشه به معنی بالا بودن واقعی ضربان قلب نیست؛ گاهی اوقات ریتم طبیعی است اما فرد ضربان را بیشتر از حالت معمول درک می‌کند.

تپش قلب می‌تواند چند ثانیه تا چند دقیقه طول بکشد یا در دوره‌های طولانی‌تر تکرار شود. برای پزشک مهم است بداند تپش ناگهانی شروع و متوقف می‌شود یا به‌تدریج، منظم است یا نامنظم، در حالت استراحت رخ می‌دهد یا موقع فعالیت و آیا با درد سینه، ضعف، تنگی نفس یا احساس نزدیک شدن به غش همراه است. همین جزئیات می‌توانند در تشخیص آریتمی از تپش‌های بی‌خطر بسیار کمک‌کننده باشند.

علت‌های شایع و بی‌خطر تپش قلب

علت‌های شایع و بی‌خطر تپش قلب
علت‌های تپش قلب

بخش بزرگی از تپش‌های قلبی به بیماری جدی قلبی مربوط نیستند. استرس و اضطراب از شایع‌ترین محرک‌ها هستند. موقع اضطراب، هورمون‌هایی مثل آدرنالین افزایش پیدا می‌کنند و می‌توانند ضربان قلب را سریع‌تر و محسوس‌تر کنند. حملات پانیک هم ممکن است با تپش شدید، احساس فشار در سینه، لرزش، تعریق و ترس همراه باشند. به تپش ناشی از استرس و اضطراب، «تپش قلب عصبی» می‌گویند اما تشخیص علت آن ممکن است به بررسی پزشکی نیاز داشته باشد. موارد زیر هم می‌توانند ضربان قلب را افزایش دهند:

  • فعالیت بدنی
  • تب
  • کم‌خوابی
  • خستگی شدید
  • کم‌آبی
  • مصرف زیاد قهوه
  • چای پررنگ
  • نوشابه‌های انرژی‌زا
  • نیکوتین
  • بعضی داروهای سرماخوردگی یا محرک‌ها
  • الکل

تغییرات هورمونی در بارداری یا یائسگی، کم‌خونی، پرکاری تیروئید، افت قند خون و اختلالات الکترولیتی هم از علت‌هایی هستند که ممکن است بدون وجود بیماری ساختاری قلب باعث تپش شوند. بنابراین اگر علامت تکرار می‌شود، نسبت دادن آن صرفاً به استرس صحیح نیست و ممکن است آزمایش خون یا بررسی‌های دیگری لازم باشد. برای مرور آزمایش‌های دوره‌ای، چکاپ کامل بر اساس سن و جنسیت را ببینید.

راه‌های آرام کردن تپش قلب در خانه
راه‌های آرام کردن تپش قلب

ضربان‌های زودرس دهلیزی یا بطنی هم بسیار شایع‌اند و فرد ممکن است آن‌ها را به شکل جا افتادن یک ضربان یا یک ضربه قوی بعد از مکث کوتاه احساس کند. این ضربان‌ها در بسیاری از افراد سالم دیده می‌شوند، اما اگر بسیار زیاد باشند، علائم ایجاد کنند یا در فردِ مبتلا به بیماری قلبی زمینه‌ای دیده شوند، بررسی دقیق‌تر لازم است.

تپش قلب خطرناک چه نشانه‌هایی دارد؟

تپش قلب خطرناک چه نشانه‌هایی دارد؟
نشانه‌های تپش قلب خطرناک

اگر تپش همراه علائم زیر بود، فوراً به اورژانس مراجعه کنید:

  • درد یا فشار قفسه سینه
  • تنگی نفس شدید
  • غش
  • ضعف شدید و ناگهانی به‌خصوص اگر همراه با تپش، افت هوشیاری یا تنگی نفس باشد.

درد و فشار قفسه سینه می‌تواند از نشانه‌های حمله قلبی هم باشد؛ برای شناخت بهتر آن، علائم سکته قلبی در زنان و مردان را بخوانید.

اگر سرگیجه شدید یا احساس نزدیک شدن به غش داشتید هم بهتر است به پزشک مراجعه کنید. این علائم ممکن است نشان دهند اختلال ریتم قلب باعث کاهش موقت خون‌رسانی موثر به بدن شده است. تپش قلبی که در حین فعالیت ایجاد می‌شود و فرد را مجبور به توقف می‌کند هم اهمیت زیادی دارد، به خصوص اگر همراه درد سینه یا سبکی سر باشد. شروع ناگهانی ضربان بسیار سریع و ادامه‌دار، به‌خصوص اگر در استراحت رخ دهد، می‌تواند ناشی از تاکی‌کاردی‌های فوق‌بطنی یا سایر آریتمی‌ها باشد.

سابقه بیماری قلبی، حمله قلبی، نارسایی قلب، بیماری دریچه‌ای یا اختلال شناخته‌شده ریتم، آستانه مراجعه را پایین‌تر می‌آورد. سابقه خانوادگی مرگ ناگهانی قلبی در سن پایین هم نکته مهمی است که باید به پزشک گفته شود. برای آشنایی با این بیماری‌ها، راهنمای کامل سلامت قلب و عروق را بخوانید.

از طرف دیگر، تپش‌های کوتاه و پراکنده بدون هیچ علامت هشداردهنده معمولاً اورژانسی نیستند. با وجود این اگر جدید باشند، مرتب تکرار شوند، شدید شوند یا روی خواب و فعالیت روزانه تاثیر بگذارند، بهتر است توسط متخصص قلب و عروق بررسی شوند. تشخیص قطعی فقط بر اساس احساس بیمار ممکن نیست. گاهی اوقات آریتمی قلب می‌تواند دوره‌ای باشد و بین حملات، ضربان کاملاً طبیعی به نظر برسد.

تپش قلب شبانه و بعد از غذا

تپش قلب شبانه
تپش قلب شبانه

تپش قلب شبانه لزوماً به معنی بیماری قلبی جدی نیست. بسیاری از افراد موقع دراز کشیدن، به خاطر کاهش صداها و فعالیت‌های محیط، بیشتر متوجه ضربان خود می‌شوند. اضطراب شبانه، کم‌خوابی، مصرف کافئین در آخر روز، الکل و برخی داروها هم می‌توانند این حالت را تشدید کنند. اگر تپش شبانه مکرر است، باعث بیدار شدن از خواب می‌شود یا با تنگی نفس، درد سینه یا سرگیجه همراه است، باید به پزشک مراجعه کنید.

تپش بعد از غذا هم شایع است. وعده‌های سنگین، غذاهای بسیار شیرین یا پر کربوهیدرات، مصرف زیاد نمک، نوشیدنی‌های کافئین‌دار و الکل ممکن است در برخی افراد محرک باشند. فرایند هضم و تغییرات سیستم عصبی خودکار هم می‌توانند ضربان را محسوس‌تر کنند. بعضی افراد به ترکیبات خاص غذایی حساس هستند و ثبت زمان تپش و مواد مصرف‌شده می‌تواند به شناسایی الگو کمک کند.

چه زمانی تپش قلب بعد از خوردن غذا خطرناک می‌شود؟
چه زمانی تپش قلب بعد از خوردن غذا خطرناک می‌شود؟

تپش قلب مکرر بعد از غذا را نباید بدون بررسی، فقط به مشکلات گوارشی، معده یا رفلاکس نسبت دهید. کم‌خونی، مشکلات تیروئید، افت قند، کم‌آبی یا آریتمی هم می‌توانند هم‌زمان وجود داشته باشند. اگر علائم جدید، شدید یا همراه نشانه‌های هشداردهنده باشند، لازم است علت قلبی و غیرقلبی بررسی شود.

روش‌های تشخیص: نوار قلب و هولتر

ارزیابی تپش قلب با شرح حال دقیق شروع می‌شود. سن بیمار، سابقه مصرف داروها و مدت ادامه علائم هم اهمیت زیادی دارند و به پزشک کمک می‌کنند برای درمان تپش قلب روش مناسب‌تری را انتخاب کند.

پزشک درباره زمان شروع، مدت حملات، منظم یا نامنظم بودن ضربان، عوامل محرک، داروها، مکمل‌ها، مصرف کافئین و سابقه بیماری‌های قلبی سؤال می‌کند. معاینه، اندازه‌گیری نبض و فشار خون هم اطلاعات مهمی می‌دهند. برای ارزیابی تپش قلب می‌توانید از دکتر رضا صابری همدانی، فوق تخصص قلب و عروق نوبت بگیرید.

نوار قلب یا ECG یکی از اصلی‌ترین بررسی‌ها است. این آزمایش فعالیت الکتریکی قلب را در چند ثانیه ثبت می‌کند و می‌تواند سرعت و نظم ضربان، برخی آریتمی‌ها و اختلالات هدایت الکتریکی را نشان دهد. محدودیت نوار قلب این است که اگر بیمار موقع ثبت نوار علامتی نداشته باشد، ممکن است آریتمی دوره‌ای دیده نشود.

نوار قلب برای تشخیص تپش قلب
نوار قلب (ECG)

در چنین شرایطی هولتر قلب کاربرد دارد. هولتر کلاسیک معمولاً ریتم قلب را به‌مدت ۲۴ تا ۴۸ ساعت ثبت می‌کند. اگر حملات با فاصله بیشتری رخ دهند، ممکن است از مانیتورهای طولانی‌مدت‌تر یا Event Monitor استفاده شود. بیمار بهتر است زمان بروز تپش، فعالیت و علائم همراه را یادداشت کند تا پزشک بتواند آن لحظه را با ثبت دستگاه مقایسه کند.

روش تشخیص مدت ثبت کاربرد
نوار قلب (ECG) چند ثانیه بررسی سرعت و نظم ضربان، برخی آریتمی‌ها و اختلالات هدایت الکتریکی
هولتر قلب معمولاً ۲۴ تا ۴۸ ساعت ثبت ریتم قلب هنگام فعالیت روزانه
Event Monitor طولانی‌تر از هولتر وقتی حملات با فاصله بیشتری رخ می‌دهند
هولتر قلب برای تشخیص آریتمی
هولتر قلب

بسته به شرایط، آزمایش خون برای بررسی کم‌خونی، اختلالات تیروئید و الکترولیت‌ها، اکوکاردیوگرافی برای بررسی ساختار و عملکرد قلب یا تست ورزش هم درخواست می‌شود. هدف صرفاً ثبت تپش نیست؛ پزشک باید مشخص کند ریتم در زمان بروز علامت چیست و آیا بیماری زمینه‌ای وجود دارد یا خیر.

درمان و راه‌های آرام کردن تپش قلب

علت تپش قلب روی درمان آن تاثیر می‌گذارد و یک نسخه واحد برای همه وجود ندارد. اگر بررسی‌ها نشان دهند تپش به خاطر محرک‌های روزمره است، اصلاح سبک زندگی ممکن است برای درمان تپش قلب کافی باشد. خواب منظم، دریافت مایعات کافی، کاهش مصرف نوشیدنی‌های انرژی‌زا، نیکوتین و کافئین زیاد می‌توانند دفعات تپش را کاهش دهند. در تپش قلب عصبی، کاهش استرس و تمرین‌های آرام‌سازی هم می‌توانند موثر باشند.

موقع بروز تپش، در وضعیت راحت بنشینید و آرام نفس بکشید. این کار می‌تواند اضطرابتان را کم کند. اگر پزشک قبلاً یک آریتمی مشخص را تشخیص داده و مانور خاصی را آموزش داده، می‌توانید طبق همان دستور عمل کنید اما خودسرانه کاری نکنید و دارو نخورید.

اگر علت تپش قلب کم‌خونی، پرکاری تیروئید یا اختلال الکترولیتی باشد، بیماری زمینه‌ای باید درمان شود. اگر آریتمی قلب تشخیص داده شود، درمان بسته به نوع ریتم ممکن است شامل دارو، اصلاح عوامل محرک، کاردیوورژن یا ابلیشن باشد. ابلیشن و درمان‌های تخصصی آریتمی معمولاً توسط متخصص الکتروفیزیولوژی قلب انجام می‌شوند. انتخاب درمان باید بر اساس ثبت ریتم و ارزیابی متخصص قلب انجام شود.

بهتر است فرد زمان، مدت و شرایط تپش را ثبت کند و در صورت امکان نبضش را موقع حمله بشمارد. ساعت‌های هوشمند می‌توانند گاهی اوقات مفید باشند اما جای نوار قلب پزشکی یا ارزیابی متخصص را نمی‌گیرند. مهم‌ترین اصل این است که تپش مکرر و خطرناک صرفاً با آرام‌بخش درمان نشود و علتش مشخص شود.

پزشکان پیشنهادی

پاسخ به سوالات متداول

۱. آیا تپش قلب همیشه نشانه بیماری قلبی است؟

خیر؛ بسیاری از تپش‌ها ناشی از اضطراب، کم‌خوابی، کافئین یا عوامل غیر قلبی هستند، اما تپش مکرر باید بررسی شود.

۲. برای تپش قلب چه زمانی باید به اورژانس مراجعه کرد؟

اگر تپش با درد قفسه سینه، تنگی نفس شدید، غش یا سرگیجه شدید همراه باشد، ارزیابی اورژانسی لازم است.

۳. آیا هولتر قلب می‌تواند علت تپش قلب را مشخص کند؟

هولتر می‌تواند ریتم قلب را هنگام فعالیت روزانه ثبت کند و در صورت هم‌زمانی حمله با ثبت، به تشخیص آریتمی قلب کمک کند.

 

✓پزشک تاییدکننده دکتر محمدرضا خالدیان

یادداشت

این مقاله آموزشی است و جایگزین تشخیص یا توصیه پزشک نیست. در صورت بروز هر مشکلی، به اطلاعات آن اکتفا نکنید و برای تشخیص و درمان به پزشک مراجعه کنید.